Rzeka, która dyktuje warunki

Współczesny turysta, przyzwyczajony do natychmiastowości, na rzece musi skapitulować. Sanu nie da się przyspieszyć. Nurt narzuca swój własny, niezmienny rytm, a podróż tradycyjnymi, płaskodennymi galarami ulanowskimi wymusza całkowitą zmianę perspektywy.

Dolina Sanu w okolicach Ulanowa, Bielin czy Krzeszowa staje się naturalnym azylem dla osób szukających ucieczki od cywilizacyjnego zgiełku. To jedna z najbardziej malowniczych i dzikich rzek w kraju. Poza walorami widokowymi region oferuje też czyste, nasycone jodem powietrze, które zbawiennie wpływa na układ oddechowy podróżnych.

Grzegorz Kumik i Bartłomiej Kowalski

Grzegorz Kumik - Cechmistrz Wtóry Bractwa Flisackiego, stopień flisacki: Retmańczyk | Bartłomiej Kowalski Skarbnik Bractwa Flisackiego, stopień flisacki: Hartfulnik

Kluczem do zrozumienia fenomenu Ulanowa jest jednak jego unikatowość kulturowa. W 2022 roku tradycje flisackie z tego regionu zostały wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. To najwyższe światowe wyróżnienie zmieniło lokalną tradycję w międzynarodową wizytówkę Województwa Podkarpackiego, przyciągając nad San ludzi szukających autentyczności, z dala od komercyjnych, powtarzalnych kurortów.

Śladami „Galicyjskiego Gdańska”

Żeby zrozumieć, dlaczego spływ Sanem ma tak wyrazistą formę, trzeba cofnąć się w czasie. Ulanów nie bez powodu zyskał w minionych wiekach miano „Galicyjskiego Gdańska”. Położone nad ujściem Tanwi do Sanu miasto od XVII wieku stanowiło potężne centrum handlu i transportu wodnego. Stąd Sanem i Wisłą spławiano do Trójmiasta niemal wszystko: gigantyczne ilości zboża oraz pnie dębowe i sosnowe, z których budowano maszty morskich statków.

Dawny flis nie miał jednak nic wspólnego z dzisiejszą rekreacją. Był to wyjątkowo ciężki, niebezpieczny zawód. Zarobek z jednej „pływanki” do Gdańska musiał ulanowskiej rodzinie wystarczyć na utrzymanie przez cały rok. Flisacy, zwani Orylami, ryzykowali życie, zmagając się z kaprysami pogody, mieliznami i zdradliwym nurtem. To z powodu stałych zagrożeń nadsańscy wodniacy tak mocno wierzyli w opiekę swojej patronki – świętej Barbary.

Dzisiaj realia gospodarcze uległy całkowitej zmianie. Rzeka przestała być arterią transportową dla przemysłu drzewnego. Tradycja jednak nie umarła – zmieniła swoją funkcję z produkcyjnej na kulturową i turystyczną.

Partnerem projektu jest Województwo Podkarpackie: www.podkarpackie.eu

Hierarchia i twarda praca na pokładzie

Współczesny turysta wchodzący na pokład galaru wkracza w świat niezmiennych zasad. Nadsańskie flisactwo opiera się na surowej strukturze, w której każdy stopień wynika z konkretnej wiedzy i godzin spędzonych na rzece.

Retman – najważniejsza osoba na tratwie, odpowiednik kapitana. Bierze odpowiedzialność za cały spływ, bezpieczeństwo ludzi i jednostki. Potrafi pokierować załogą zarówno podczas budowy tratwy, jak i w trakcie rejsu.
Flisacy – doświadczeni członkowie załogi, którzy mają już za sobą tzw. chrzest flisacki. W zależności od stażu i umiejętności dzielą się na stopnie: Fryca (debiutant), Oryla, Hartfulnika, Przednika, Retmańczyka oraz Podmajstrzego.

Mimo istnienia stopni, na wodzie nie ma miejsca na uprzywilejowanie czy unikanie fizycznego trudu. Rzeka wymaga natychmiastowego posłuchu i współdziałania.

– Na tratwie sprawa jest prosta. Kiedy pada komenda, nie ma patrzenia jeden na drugiego czy zastanawiania się – każdy musi wykonać polecenie natychmiast. Rzeka nie wybacza zwłoki – wyjaśnia Grzegorz Kumik, Cechmistrz Wtóry Bractwa Flisackiego pw. św. Barbary w Ulanowie, posiadający stopień Retmańczyka. – Niezależnie od stopnia, każdy staje do drygawki i wkłada tyle samo siły w manewrowanie. Przy pracy wszyscy jesteśmy flisakami, bo na tym polega nasz trud i wspólna odpowiedzialność za bezpieczne dopłynięcie do celu.

Konkretne, precyzyjne obowiązki spoczywają również na barkach flisaków z niższymi stopniami wtajemniczenia. Każdy manewr wymaga znajomości lokalnej specyfiki wody.

– Stopień Hartfulnika wiąże się z konkretnymi zadaniami podczas spływu – mówi Bartłomiej Kowalski, Skarbnik Bractwa Flisackiego, posiadający stopień Hartfulnika. – Za całość odpowiada retman, natomiast Hartfulnik aktywnie uczestniczy w pracach związanych z prowadzeniem jednostki, manewrowaniem oraz bezpiecznym pokonywaniem trasy. Funkcja ta wymaga doskonałej znajomości rzeki, jej nurtu i zmiennych warunków panujących na wodzie.

Strażnicy ulanowskiego dziedzictwa

Organizacją tego tradycyjnego życia na lądzie i wodzie zajmuje się Bractwo Flisackie pw. św. Barbary w Ulanowie, które zawiązało się na początku 1991 roku (początkowo jako Bractwo Miłośników Ziemi Ulanowskiej). Od tego momentu flisactwo na nowo stało się sercem tożsamości kulturowej mieszkańców powiatu niżańskiego, a Ulanów zyskał w pełni zasłużone miano Stolicy Flisactwa Polskiego.

Prowadzenie stowarzyszenia kultywującego kilkusetletnie tradycje w realiach XXI wieku wymaga jednak sprawnego zarządzania i łączenia pasji z twardą ekonomią. Dzisiejsze budowanie tratw na tzw. bindudze według dawnych metod rzemieślniczych jest ogromnym wyzwaniem logistycznym i finansowym.

– Jako Bractwo czujemy się spadkobiercami tradycji sięgających XVII wieku. Dziś naszą główną misją jest ratowanie tego dziedzictwa od zapomnienia – podkreśla Grzegorz Kumik. – Moja rola jako Cechmistrza Wtórego polega na sprawnym kierowaniu stowarzyszeniem w nowych realiach. Zamiast handlować drewnem czy zbożem, skupiamy się na planowaniu wydarzeń, pozyskiwaniu funduszy i promocji regionu poprzez turystyczne spływy galarami. Współpracujemy z międzynarodowymi organizacjami flisackimi, dbając o to, by nasze rzemiosło i unikatowa gwara przetrwały.

To sprawne zarządzanie pozwala na realizację celów statutowych Bractwa, co potwierdza Bartłomiej Kowalski, łączący funkcję Skarbnika z pracą na wodzie:

– Na pierwszy rzut oka to dwa różne światy: z jednej strony tradycja, pasja i rzeka, z drugiej budżet, rozliczenia i paragrafy. W rzeczywistości te role doskonale się uzupełniają. To właśnie dzięki odpowiedzialnemu zarządzaniu finansami możemy pielęgnować flisackie dziedzictwo, organizować wydarzenia, szkolić nowych członków i budować zaplecze organizacyjne dla każdego spływu.

Wpis na listę UNESCO z 2022 roku nałożył na członków Bractwa dodatkową odpowiedzialność. Wymaga on bezwzględnego zachowania autentyczności przekazu, bez sztucznego ubarwiania tradycji na pokaz. To procentuje – turyści przyjeżdżający na Podkarpacie szukają właśnie prawdy historycznej i żywego folkloru.

Smak i rytm flisackiej biesiady

Współczesna oferta turystyczna Bractwa w Ulanowie wykracza daleko poza samo przebywanie na wodzie. Turystyka kulturowa ściśle wiąże się tutaj z tradycyjną, regionalną gastronomią i oprawą muzyczną.

Po zakończonym spływie ruch przenosi się do ulanowskiego portu na tzw. „grzybek”. To tam odbywają się biesiady flisackie przy ognisku, połączone z występami jedynej w Polsce Kapeli Flisackiej, wykonującej skoczne, tradycyjne utwory.

Ważnym elementem budowania klimatu slow travel jest kuchnia. Turyści mają okazję skosztować autentycznych potraw przygotowywanych według starych receptur:

Menu Flisackie	Charakterystyka potrawy
Borszcz flisacki	Rozgrzewająca, zawiesista zupa na bazie lokalnych składników.
Kocioł retmana	Sycące danie jednojedzeniowe, przygotowywane nad ogniem.
Bigos oryla	Tradycyjna potrawa flisaków, długo duszona, o głębokim smaku.
Chleb retmana	Swojski wypiek serwowany ze smalcem i domowymi ogórkami kiszonymi.
Kugle rybne	Unikalny, regionalny przysmak z ryb słodkowodnych.

– Turyści coraz częściej szukają autentycznych historii i lokalnego klimatu – wyjaśnia Bartłomiej Kowalski. – Dlatego biesiady, występy kapeli czy tradycyjne potrawy pozwalają gościom kompleksowo poznać historię i obyczaje związane z życiem nad Sanem. Osoby odwiedzające nasze wydarzenia często wracają do swoich domów jako ambasadorzy regionu, promując wyjątkowe dziedzictwo flisackie w Polsce i za granicą.

Nowe doświadczenie odpoczynku

Dla dzisiejszego mieszkańca dużego miasta spływ galarami wybudowanymi metodami rzemieślniczymi staje się unikatowym przeżyciem psychologicznym. Pozwala na całkowite odcięcie od codziennego stresu.

– Na Sanie pośpiech znika błyskawicznie – podsumowuje Retmańczyk Grzegorz Kumik. – Przy borszczu flisackim i naszych opowieściach goście szybko odnajdują spokój. Malownicze krajobrazy sprawiają, że to dla nich zupełnie nowe doświadczenie odpoczynku, które pozwala całkowicie zwolnić i naprawdę odetchnąć.

Dla samych flisaków, którzy spędzają na wodzie każdą wolną chwilę, San pozostaje niezmiennym nauczycielem uważności. Bartłomiej Kowalski tak definiuje istotę podróżowania w stylu slow:

Dla mnie podróżowanie w tym rytmie oznacza zwolnienie tempa i skupienie się na tym, co nas otacza. Na rzece nie liczy się pośpiech, lecz możliwość przeżywania chwili. Szum wody, bliskość dzikiej przyrody i spokojny rytm płynięcia pomagają zapomnieć o obowiązkach. Nad Sanem można znaleźć to, czego coraz bardziej brakuje we współczesnym świecie – ciszę, autentyczność i prawdziwy reset.

Podcast Korso (1)

Spływ flisacki Sanem jako forma slow travel